بررسی تاثیر گسترش منابع گازی نامتعارف بر تولید گاز طبیعی ایران: رویکرد پویاییشناسی سیستم

میدان های نفت و گاز در پهنه گسترده ای از کشور از آبهای کم عمق خلیج فارس تا آبهای عمیق دریای خزر و همچنین مناطق خشکی پراکنده است.

در حوضههای زاگرس و خلیج فارس، توالیهای متخلخل کربناته کرتاسه و ترشیاری ذخایر مهم نفتی را تشکیل میدهند در صورتیکه کربناتهای پرمو- تریاس به خصوص سازندهای دالان و کنگان، مهمترین مخازن گازی/ میعانات گازی را تشکیل میدهند.. طبق وزارت نفت، کریم زبیدی رییس شورای عالی مخازن شرکت ملی نفت با تشریح آمار ذخایر و معرفی میدان های هیدروکربوری شرکت ملی نفت ایران، گفت: ذخایر درجای هیدروکربور مایع کشور مشتمل بر نفت خام، مایعات و میعانات گازی حدود 836.47 میلیارد بشکه است که از این میزان، ۲۳۹ میلیارد بشکه آن قابل استحصال است.

طبق سند شورای عالی انرژی با عنوان تراز تولید و مصرف گاز طبیعی در کشور تا افق ۱۴۲۰ تراز گازی ایران در ۴ ماهه سرد سال طبق جدول ۱ منفی خواهد شد. این نسبت دارای تأثیر منفی بر درصد سرمایهگذاری در اکتشاف است. در رابطه (7)، بازده سرمایهگذاری، فراوانی ذخایر گازی، هزینه اکتشاف و نسبت درآمد به هزینه به عنوان عوامل مؤثر در درصد سرمایهگذاری در اکتشاف مورد توجه قرار گرفته است.

در خصوص هزینه اکتشاف، اگرچه هزینه اکتشاف با کاهش ذخایر افزایش مییابد، اما با توجه به اینکه ایران بزرگترین دارنده حجم ذخایر گازی است به طوری که عمر آن به طور متوسط حدود 150 سال تخمین زده شده است، از اینرو در دوره کوتاه مورد بررسی این مطالعه، کاهش حجم ذخایر چندان قابل ملاحظه نبوده و نمیتواند اثر قابل توجهی بر افزایش هزینههای اکتشاف داشته باشد. بهبودهای فناوری به معنی هزینه پایینتر اکتشاف و تولید است که در درازمدت باعث پایین نگه داشتن الگوی پویای قیمتی میشود.

ارمنستان سومین واردکننده گاز از ایران است که از سال ۲۰۰۹ دست به این اقدام زده است. منطقه ويژه اقتصادي انرژي پارس در سال 1377 به منظور ايجاد تأسيسات پالايشگاهي و انجام فعاليتهاي گوناگون پاييندستي و بالادستي صنعت نفت و گاز و پتروشيمي و همچنين انجام عمليات پشتيباني و خدماتي به موجب مصوبه هيئت وزيران تأسيس گرديد.

ميدان گازي پارس جنوبي يكي از بزرگترين منابع گازي جهان است كه بر روي خط مرزي مشترك ايران و قطر در خليج فارس قرار دارد و يكي از اصليترين منابع انرژي كشور به شمار ميرود.مساحت اين ميدان 9700 كيلومتر مربع است كه سهم متعلق به ايران 3700 كيلومتر مربع وسعت دارد. در مجموع، رفتار شبیهسازی سیستم از اعمال تکانه کشش قیمتی گاز در جهان بر رفتار متغیرها مطابق با انتظار بوده که این موضوع بیانگر اعتبار الگوی طراحی شده است.

تا سال ۲۰۰۷ هنوز بالغ بر ۶۲ درصد میادین گازی ایران به صورت بکر و دست نخورده باقیمانده بودند. جدول (3)، میزان تولید گازهای نامتعارف آمریکا به همراه درصد رشد سالیانه آن را از سال 2007 تا 2013 به تصویر کشیده است.

نحوه انتقال گاز و ميعانات گازي بصورت فازي است. مطالعه حاضر، هدف اصلی خود را بررسی مسیر درازمدت اکتشاف، استخراج و تولیدگاز ایران و نحوه اثرگذاری گسترش تولید از منابع نامتعارف گازی قرار داده است. به هر روی، روسیه بسیار مایل است که اهرم فشار و قدرتی مانند آنچه برای تحتفشار قرار دادن اروپا دارد را بر سر چین داشته باشد. البته چینیها در اینباره نیز چندان خوشبین نیستند و علاقهای ندارند که از نظر وابستگی گازی، در موقعیتی مشابه اروپا نسبت به روسیه قرار گیرند و این امر به اهرم فشار بالقوهای در دست همسایه شمالی آنها تبدیل شود.

نمودار (22)، روند تغییرات چهار متغیر منابع مؤثر در آینده، عمر ذخایر (نسبت ذخایر به تقاضا)، ذخایر توسعه یافته و نرخ تولید با اعمال پیشنوشته اول (افزایش 75 درصدی نرخ اکتشاف) را نشان میدهد. همانگونه که مشاهده میشود، با اعمال این پیشنوشته، میزان ذخایر گازی مؤثر در آینده کشور نسبت به حالت الگوی پایه در سال 1414 در حدود 10 هزار میلیارد متر مکعب کمتر خواهد شد.

نرخ اکتشاف (منابع مؤثر در آینده)، متغیر دیگری است که شبیهسازی آن برای دوره 1414-1380 در نمودار (19) آورده شده است.

نمودار (17)، روند تغییرات منابع گازی مؤثر در آینده را نشان میدهد که از حدود 50 هزار میلیارد متر مکعب در سال 1380 به کمتر از 25 هزار متر مکعب در سال 1414 خواهد رسید. در اینباره جواد اوجی وزیر نفت در موضوع کمبود گاز در ۴ ماه پایانی سرد سال می گوید: در سال گذشته حدود ۱۶۰ میلیون متر مکعب در بعضی از روزهای فصل سرد بخصوص در استانهای شمال و شمال شرق کشور کسری گاز داشتیم.

پارس جنوبی دارای ۱۴.۲ تریلیون متر مکعب (Tcm) ذخیره گاز به همراه ۱۸ میلیارد بشکه میعانات گازی است و در حال حاضر حدود ۴۰ درصد از کل ۳۳.۸ تریلیون متر مربع ذخایر گازی ایران و حدود ۸۰ درصد از تولید گاز آن را تشکیل می دهد. در این راستا، مطالعه حاضر سعی کرده دورنمایی را از ظرفیتهای ایران در اکتشاف، استخراج و تولید گاز طبیعی با تأکید بر گسترش تولید از منابع نامتعارف گازی ارائه کند.

فعالیت عملیاتی این شركت در گستره 75 درصدی كشور میباشد و در حال حاضر در 11 استان كشور دارای تاسیسات نفت و گاز است.

پوشش ۹۵ درصدی شهرهای کشور از شبکه سراسری گاز، این سوخت ارزان را به عنوان یک رفاه نامحسوس در اختیار مردم قرار داده است، رفاهی که مردم با وجود بهرهمندی کامل، آن را احساس نمیکنند ولی در صورت قطع گاز، قطعا زندگی و معیشت آنها با چالشهای جدی مواجه خواهد شد. دومین مقصد صادرات گاز ایران کشور ترکیه بوده که طرح احداث خط لوله گاز بین دو کشور در سال ۲۰۰۲ به پایان رسید و صادرات گاز به این کشور آغاز شد.

اولین مشتری صادرات گاز ایران را میتوان کشور ترکمنستان دانست که خرید گاز از ایران را از سال ۱۹۹۷ آغاز کرد. وی اضافه میکند: نیروگاههای کشور در فصول غیرسرد با استفاده از انرژی گاز طبیعی فعالیت میکنند اما زمانی که سرما اوج گرفته و مصرف گاز در بخش خانگی چندین برابر میشود، نیروگاهها از سوخت جایگزین که از پیش ذخیره شده استفاده میکنند.

روسیه با خط لوله قدرتسیبری۲، بازاری جایگزین برای گازی که قرار بود به اروپا ارسال شود را بهدست میآورد، اما در نقطه برابر، پکن جایگزینهای زیادی دارد که از جمله آنها به هیدروژن سبز میتوان اشاره کرد که با توجه به ظرفیت وسیع چینیها برای تولید دستگاههای الکترولیز در راستای تقسیم مولکولهای آب به هیدروژن و اکسیژن، میتواند به این کشور مزیت قابلتوجهی بدهد. درحالیکه مصرف ۵۴۱میلیارد مترمکعب گاز توسط اروپا بهطور قابلتوجهی بیشتر از مصرف ۳۳۱ میلیارد مترمکعبی چین است؛ انتظار میرود که این رقم در چین تا سال۲۰۳۰ به ۵۲۶ میلیارد مترمکعب برسد، زیرا پکن در حال کاهش وابستگی خود به انرژی زغالسنگ است و همزمان صنایع شیمیایی داخلی خود را تقویت میکند.